Işık Hassasiyeti (Fotofobi): Nedenleri, Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri

Özet: Işık hassasiyeti (fotofobi) tek başına bir hastalık değil, altta yatan kornea sorunlarından kuru göze kadar pek çok durumun belirtisi olup uzman teşhisi gerektirir. Tedavi süreci, ışığa karşı gelişen bu duyarlılığın kaynağına odaklanılarak her hastaya özel olarak planlanır.

Işık hassasiyeti (fotofobi), gözün normal düzeydeki gün ışığına veya yapay aydınlatmaya karşı tolerans gösterememesi sonucu oluşan bir duyarlılık durumudur. Tıbbi literatürde birincil bir hastalık olmaktan ziyade; kornea, iris veya gözün sinir tabakasındaki bir düzensizliğe işaret eden klinik bir belirti olarak tanımlanır. Kişi parlak bir ortama girdiğinde gözlerini istemsizce kısma, kapatma ihtiyacı duyma ve bazen buna eşlik eden göz yaşarması veya yanma hissi gibi şikayetlerle karşılaşabilir.

Oftalmoloji pratiğinde fotofobi, basit bir göz yorgunluğundan keratokonus gibi ciddi kornea hastalıklarına kadar çok geniş bir spektrumda değerlendirilir. Klinik araştırmalar, özellikle kuru göz sendromu yaşayan bireylerin %75’inden fazlasında değişen derecelerde ışık hassasiyeti görüldüğünü bildirmektedir. Gözün en dış tabakası olan korneada meydana gelen en ufak bir irritasyon veya yapısal bozulma, ışığın düzensiz kırılmasına neden olarak bu semptomu tetikleyebilir. Bu nedenle, kronikleşen hassasiyet durumlarında altta yatan asıl nedenin bir oftalmolog tarafından biyomikroskobik muayene ve ileri tetkiklerle belirlenmesi, görme konforunun korunması açısından temel adımdır.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.

Işık Hassasiyeti (Fotofobi) Nedir?

Işık hassasiyeti (fotofobi), gözlerin normal parlaklıktaki ışık kaynaklarına karşı aşırı duyarlılık göstermesi sonucunda ortaya çıkan rahatsızlık, batma veya ağrı hissidir. Kendi başına bir hastalık olmaktan ziyade; kornea, retina veya merkezi sinir sistemindeki altta yatan bir sağlık sorununun belirtisidir. Güneş ışığı, floresan lambalar veya dijital ekranlar gibi her türlü ışık kaynağı bu duyarlılığı tetikleyebilir.

Tıbbi literatürde “fotofobi” (Yunanca: ışık korkusu) olarak adlandırılan bu durum, vücudun göze giren ışık enerjisini sağlıklı bir şekilde tolere edememesiyle ilişkilidir. Gözdeki ağrı liflerinin (trigeminal sinir) uyarılmasıyla tetiklenen bu süreç, sıklıkla gözleri kısma, yaşarma veya karanlık bir ortama sığınma ihtiyacıyla sonuçlanır. Hafif vakalarda sadece parlak ışıkta rahatsızlık hissedilirken, ileri seviyelerde normal oda ışığı dahi kişi için dayanılmaz hale gelebilir.

Işık hassasiyetinin temel özellikleri şu şekilde özetlenebilir:

• Duyarlılık Seviyesi: Işığın şiddetine bağlı olarak değişen, gözde yanma ve batma hissi.
• Fiziksel Tepki: Işığa maruz kalındığında istemsizce göz kapaklarını kapatma (blefarospazm).
• İkincil Belirtiler: Fotofobiye sıklıkla eşlik eden baş ağrısı, göz kanlanması veya bulanık görme.
• Spektrum: Kornea yüzeyindeki basit bir çizikten, keratokonus gibi ilerleyici kornea hastalıklarına kadar geniş bir nedensel yelpaze.

Klinik veriler ve oftalmoloji literatürü, açık renkli irise (mavi, yeşil) sahip bireylerin, koyu renkli irise sahip olanlara oranla ışığı daha az filtreleyebildiği için fotofobiye daha yatkın olabildiğini göstermektedir. Ancak bu durum; keratokonus gibi korneanın ışığı kırma yeteneğini bozan yapısal bozukluklarda, iris renginden bağımsız olarak ciddi bir semptom şeklinde seyreder. Işık hassasiyeti, gözün savunma mekanizmalarından biri olduğu için bu belirti fark edildiğinde kapsamlı bir oftalmolojik muayene ile kök nedenin saptanması kritik önem taşır.

Gözde Işık Hassasiyeti Neden Olur?

Gözde ışık hassasiyeti (fotofobi); kuru göz sendromu, kornea tabakasındaki düzensizlikler, katarakt veya üveit gibi oküler iltihaplanmalar nedeniyle oluşur. Işık uyaranının iristeki veya korneadaki sinir uçlarını aşırı uyarması sonucunda ortaya çıkan bu durum, bazen migren gibi nörolojik kaynaklı süreçlerin de habercisi olabilir. Fotofobi, kendi başına bir hastalık değil; altta yatan bir sağlık sorununun belirtisidir.

Fotofobinin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan yaygın nedenler şu şekilde sıralanabilir:

• Kuru Göz Sendromu: Göz yüzeyindeki gözyaşı tabakasının yetersizliği, korneadaki sinir uçlarının açıkta kalmasına ve ışığa karşı aşırı duyarlı hale gelmesine yol açar. Yapılan klinik çalışmalar, kuru göz hastalarının yaklaşık %75’inde farklı seviyelerde ışık hassasiyeti görüldüğünü göstermektedir.
• Kornea Sorunları: Kornea çizilmeleri, enfeksiyonlar (keratit) veya korneanın incelip sivrilmesiyle karakterize olan keratokonus, ışığın kırılma düzenini bozarak göz kamaşmasına neden olur.
• İris ve Göz İçi İltihapları: Gözün renkli kısmı olan irisin iltihaplanması (iritis) veya gözün orta tabakasının iltihabı (üveit), ışık geldiğinde irisin kasılma mekanizmasını bozarak şiddetli ağrı ve hassasiyet yaratır.
• Katarakt: Göz içindeki doğal merceğin saydamlığını kaybetmesi, ışığın göz içine girerken dağılmasına (saçılmasına) neden olur; bu da özellikle gece sürüşlerinde veya parlak güneş ışığında kamaşma hissini artırır.
• Nörolojik Durumlar: Migren atakları sırasında olguların %80’inden fazlasında fotofobi gözlemlenir. Ayrıca menenjit gibi ciddi sistemik enfeksiyonlar da ani ve şiddetli ışık hassasiyeti ile kendisini gösterebilir.
• İlaç Yan Etkileri ve Cerrahi Süreçler: Bazı antibiyotikler, tansiyon ilaçları veya yakın zamanda geçirilmiş refraktif cerrahi (lazer) ve katarakt ameliyatları sonrası geçici hassasiyetler oluşabilir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Hassasiyetin kaynağının tam olarak saptanması için kapsamlı bir biyomikroskopik muayene ve gerekli durumlarda kornea topografisi gibi ileri tetkikler oftalmolog tarafından değerlendirilir.

Fotofobinin Belirtileri ve Eşlik Eden Durumlar

Fotofobinin birincil belirtisi, normal aydınlık ortamlarda dahi gözleri kısma, kapatma isteği ve ışığa karşı duyulan fiziksel rahatsızlıktır. Bu duruma sıklıkla göz yaşarması, şiddetli baş ağrısı, bulanık görme ve gözde batma hissi eşlik eder. Işık hassasiyeti genellikle tek başına bir hastalık değil; oküler (gözle ilgili) veya nörolojik bir tablonun semptomudur.

Işık hassasiyeti yaşayan bireyler, sadece güneş ışığına değil, aynı zamanda floresan lambalara, LED ekranlara ve hatta mum ışığına karşı bile duyarlı hale gelebilirler. Fotofobinin şiddeti, altta yatan nedenin derinliğine bağlı olarak hafif bir kamaşmadan, hastayı tamamen karanlık bir odada dinlenmeye zorlayacak kadar ağır bir ağrıya kadar değişebilir.

Fotofobi vakalarında en sık gözlemlenen klinik belirtiler ve eşlik eden durumlar şunlardır:

• Oküler Rahatsızlık ve Fiziksel Tepkiler: Işığa maruz kalındığında istemsizce gözleri kapatma (blefarospazm), aşırı göz kırpma ve kaşların çatılması en yaygın fiziksel yanıtlardır.
• Ağrı ve Baş Ağrısı: Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) ve baş ağrısı literatürüne göre, migren tanısı alan olguların yaklaşık %80-90’ında fotofobi temel bir eşlikçi belirtidir. Işık, trigeminal sinir sistemini uyararak mevcut baş ağrısını şiddetlendirebilir.
• Göz Yaşarması ve Kızarıklık: Göz yüzeyindeki enflamasyon veya kuru göz (keratokonjonktivitis sikka) nedeniyle oluşan fotofobiye sıklıkla yoğun yaşarma ve konjonktival kızarıklık eşlik eder.
• Görme Kalitesinde Değişimler: Özellikle keratokonus gibi korneanın dikleştiği veya inceldiği durumlarda, ışığın hatalı kırılması ve saçılması (scattering) nedeniyle fotofobiyle birlikte objelerin etrafında haleler görme veya gölgeli görme şikayetleri artar.

Literatürde, kronik kuru göz hastalarının yaklaşık %50’sinden fazlasında belirgin bir ışık hassasiyeti rapor edilmiştir. Bu durum, göz yüzeyindeki sinir uçlarının açıkta kalması ve kornea tabakasının ışığı süzme yeteneğinin azalmasıyla ilişkilidir. Ayrıca, göz içi iltihabı (üveit) veya kornea enfeksiyonları gibi akut durumlarda fotofobi, acil tıbbi müdahale gerektiren ciddi bir enfeksiyon sinyali olabilir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Işık hassasiyetinin yönetimi için öncelikle altta yatan nedenin oftalmoloji uzmanı tarafından detaylı bir muayene ile tespit edilmesi esastır.

Keratokonus ve Işık Hassasiyeti Arasındaki İlişki

Keratokonusta korneanın sivrileşmesi ve incelmesi, ışığın düzensiz kırılmasına (irregüler astigmatizma) yol açarak şiddetli ışık hassasiyetine (fotofobi) neden olur. Kornea yüzeyindeki yapısal bozulma nedeniyle göze giren ışınlar tek bir noktada odaklanamaz ve dağılır; bu durum hastaların normal ışık koşullarında bile kamaşma ve rahatsızlık hissetmesine sebebiyet verir.

Keratokonus hastalarında ışık hassasiyeti, genellikle hastalığın erken evrelerinden itibaren kendini gösteren ve yaşam kalitesini doğrudan etkileyen bir klinik bulgudur. Bu ilişkinin temelinde yatan mekanizmalar şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Işık Saçılması (Scattering): Kornea normalde pürüzsüz ve şeffaf bir kubbe yapısındadır. Keratokonusta oluşan konik deformasyon, ışığın kırılma indisini değiştirerek “ışık saçılmasına” neden olur.
• İrregüler Astigmatizma: Kornea yüzeyindeki düzensizlikler nedeniyle oluşan ve gözlükle tam düzeltilemeyen astigmatizma, özellikle gece sürüşlerinde ve parlak ekranlar karşısında fotofobiyi tetikler.
• Korneal Skarlar: Hastalığın ileri evrelerinde kornea tepesinde (apeks) oluşabilen mikroskobik çatlaklar veya bulanıklıklar, ışığın geçişini engelleyerek hassasiyeti daha da artırabilir.
• Yüksek Dereceli Aberasyonlar (HOA): Korneadaki yapısal bozulma, göze giren ışığın kalitesini düşüren optik sapmalara yol açarak kontrast duyarlılığının azalmasına ve ışığa karşı aşırı duyarlılığa neden olur.

Klinik literatürde yapılan araştırmalar, keratokonus tanısı alan olguların büyük bir kısmının değişen derecelerde fotofobi ve göz kamaşması bildirdiğini göstermektedir. Bu hassasiyet, korneal çapraz bağlama (cross-linking) gibi korneayı güçlendirmeyi hedefleyen cerrahi işlemlerden sonraki ilk günlerde iyileşme sürecinin doğal bir parçası olarak geçici bir artış gösterebilir. Tedavi planı, korneanın diklik derecesine ve hastanın görme ihtiyacına göre oftalmolog tarafından kişiye özel olarak belirlenir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.

Işık Hassasiyeti Tanısı Nasıl Konulur?

Işık hassasiyeti (fotofobi) tanısı, oftalmolog tarafından gerçekleştirilen kapsamlı klinik muayene ve hastanın ayrıntılı tıbbi öyküsünün değerlendirilmesiyle konulur. Biyomikroskobik inceleme ile gözün ön segmenti taranırken; gözyaşı fonksiyon testleri, kornea topografisi ve pupilla reaksiyon ölçümleri gibi ileri tetkiklerle hassasiyete yol açan asıl patoloji kesin olarak saptanır.

Fotofobi bir hastalık değil, altta yatan farklı bir sorunun belirtisidir. Bu nedenle tanı süreci, sadece ışığa duyarlılığı doğrulamayı değil, bu duyarlılığın kaynağını (oküler, nörolojik veya sistemik) belirlemeyi hedefler. Klinik değerlendirmede kullanılan temel yöntemler şunlardır:

• Biyomikroskobik Muayene (Slit-Lamp): Gözün kornea, iris ve lens tabakaları yüksek büyütme altında incelenir. Üveit (göz içi iltihabı), kornea çizikleri veya katarakt gibi durumlar bu aşamada saptanabilir.
• Gözyaşı Fonksiyon Testleri: Işık hassasiyetinin en yaygın nedenlerinden biri olan kuru göz sendromunu değerlendirmek için Schirmer testi ve gözyaşı kırılma süresi (TBUT) ölçülür. Klinik standartlara göre, 10 saniyenin altındaki gözyaşı kırılma süresi yetersiz yüzey nemliliğine işaret eder.
• Kornea Topografisi: Özellikle keratokonus şüphesi olan hastalarda korneanın eğimi ve kalınlığı 3 boyutlu olarak haritalandırılır. Kornea merkezindeki dikleşme (diklik değeri >47.0 D) fotofobinin yapısal bir bozukluktan kaynaklandığını gösterebilir.
• Fundus Muayenesi: Göz bebekleri damla ile genişletilerek retina ve optik sinir yapısı incelenir. Bu sayede retinadaki pigmenter değişiklikler veya sinirsel hassasiyetler değerlendirilir.

Tanısal süreçte elde edilen veriler, tedavinin yönünü belirler. Örneğin; ışık hassasiyeti kornea kaynaklı bir düzensizlikten (keratokonus gibi) kaynaklanıyorsa, tedavi planı bu yapısal bozukluğu gidermeye yönelik şekillendirilir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için göz hekimine başvurulmalıdır.

Fotofobi Tedavisi ve Altta Yatan Nedenlerin Yönetimi

Fotofobi tedavisi, ışık hassasiyetine yol açan birincil sağlık sorununun teşhis edilip yönetilmesiyle başlar. Kuru göz sendromunda nemlendirici damlalar, üveit veya kornea enfeksiyonlarında anti-enflamatuar ilaçlar kullanılır. Keratokonus kaynaklı hassasiyetlerde ise korneal çapraz bağlama (CXL) veya CAIRS gibi cerrahi yöntemlerle kornea yapısının stabilize edilmesi semptomları kontrol altına almayı hedefler.

Tedavi Yaklaşımları ve Yöntemler

Işık hassasiyeti (fotofobi) kendi başına bir hastalık değil, bir belirti olduğu için kalıcı çözüm ancak nedene yönelik müdahale ile mümkündür. Klinik değerlendirme sonrası oftalmolog tarafından planlanan temel tedavi kategorileri şunlardır:

• İlaçla Tedavi ve Medikal Müdahale: Göz yüzeyindeki kuruluk veya enflamasyona bağlı hassasiyetlerde suni gözyaşları, siklosporin içerikli damlalar veya antibiyotikli ilaçlar reçete edilir.
• Optik Destekler: Günlük yaşam konforunu artırmak için fotokromik (ışığa göre koyulaşan) camlar veya migren kaynaklı hassasiyetlerde kullanılan özel FL-41 filtreli gözlükler önerilebilir.
• Kontakt Lens Uygulamaları: Kornea yüzeyindeki düzensizliklere bağlı fotofobide, özellikle keratokonus hastalarında skleral lensler ışık kırılmasını düzelterek hassasiyeti azaltmaya yardımcı olur.

Neden-Sonuç Bazlı Tedavi Tablosu

Yapısal Sorunlarda Cerrahi Seçenekler

Özellikle keratokonus gibi korneanın incelip sivrilmesiyle seyreden hastalıklarda, ışığın retinaya düzensiz düşmesi şiddetli fotofobiye neden olur. Bu durumlarda, kornea yapısını stabilize etmek amacıyla korneal çapraz bağlama (CXL) veya deneyimli CAIRS cerrahları tarafından uygulanan halka segmentleri (CAIRS, Intacs) değerlendirilebilir.

Oftalmoloji literatürüne göre, korneal çapraz bağlama (CXL) tedavisi sonrası olguların yaklaşık %90-95’inde kornea stabilitesinin korunduğu, ışık saçılmasına bağlı fotofobi belirtilerinde ise kademeli bir azalma gözlemlenebildiği bildirilmektedir. Bu tür müdahalelerde temel amaç, ışığa karşı duyarlılığı minimuma indirerek hastanın günlük yaşam kalitesini artırmaktır.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir göz hekimine başvurulmalıdır.

Işık Hassasiyeti İçin Korunma Yöntemleri ve Günlük Öneriler

Işık hassasiyetinden korunmak için UV400 (tam UV korumalı) filtreli güneş gözlüğü kullanımı, iç mekanlarda loş aydınlatma tercih edilmesi ve ekran sürelerinin kısıtlanması temel yöntemlerdir. Fotofobi semptomlarını kontrol altına almak için altta yatan kuru göz veya kornea yüzeyi düzensizlikleri gibi primer sağlık sorunlarının profesyonel tedavi planı ile yönetilmesi, günlük yaşam kalitesini artıran en etkili adımdır.

Günlük yaşamda fotofobi semptomlarını minimize etmek ve göz konforunu artırmak için uygulanabilecek pratik yöntemler şunlardır:

• Optik Korumayı Standardize Edin: Dış mekanlarda sadece koyu renkli değil, 400 nanometreye kadar olan zararlı ultraviyole ışınlarını büyük ölçüde bloke eden UV400 standartlı ve polarize camlı güneş gözlükleri tercih edilmelidir. Polarize camlar, yatay yüzeylerden yansıyan parlamaları süzerek göz yorgunluğunu azaltır.
• İç Mekan Aydınlatmasını Optimize Edin: Ev ve ofis ortamında doğrudan göze gelen floresan veya parlak beyaz LED ışıklar yerine, dolaylı ve sıcak (sarı) tonlu aydınlatmalar kullanılmalıdır. Işık şiddetini ayarlayabilen “dimmer” sistemleri konfor sağlar.
• Dijital Ekran Yönetimi: Bilgisayar ve telefonlarda mavi ışık filtreleri aktif hale getirilmeli, ekran parlaklığı ortam ışığına göre dengelenmelidir. Uzun süreli odaklanmalarda “20-20-20 kuralı” (her 20 dakikada bir, 20 fit uzağa, 20 saniye boyunca bakmak) uygulanarak göz yüzeyinin kuruması ve hassasiyetin artması önlenebilir.
• Göz Yüzeyi Nemi: Fotofobinin en yaygın nedenlerinden biri olan göz kuruluğuna karşı, oftalmolog önerisiyle koruyucu içermeyen suni gözyaşı damlaları kullanılmalıdır. Göz yüzeyinin nemli tutulması, ışığın kornea üzerindeki düzensiz kırılımını ve buna bağlı hassasiyeti hafifletir.
• Geniş Siperlikli Şapka Kullanımı: Güneş gözlüğünün üzerinden sızabilecek tepe ışığını engellemek için geniş siperlikli şapkalar, özellikle güneşin dik geldiği saatlerde etkili bir fiziksel bariyer oluşturur.

Keratokonus veya ileri derece kornea düzensizliğine bağlı ışık hassasiyeti yaşayan bireylerde, günlük öneriler tek başına yeterli olmayabilir. Bu durumlarda çapraz bağlama (CXL) veya özel kontakt lens uygulamaları gibi tıbbi müdahaleler gerekebilir. Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için göz hekimine başvurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Işık hassasiyeti neyin belirtisi olabilir? Işık hassasiyeti (fotofobi), kornea hastalıklarından migrene kadar birçok farklı sağlık sorununun belirtisi olarak ortaya çıkabilir. Özellikle kuru göz sendromu, keratokonus, üveit, kornea enfeksiyonları (keratit) ve göz içi iltihaplanmaları bu durumun en yaygın nedenleri arasındadır. Tanı koyulabilmesi için hassasiyete eşlik eden diğer semptomların bir oftalmolog tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Fotofobi için gözlük kullanılır mı? Işığa karşı duyarlılığı olan bireyler, semptomları hafifletmek için kaliteli UV filtreli güneş gözlükleri veya özel renklendirilmiş tıbbi camlar kullanabilirler. Ancak gözlük kullanımı sadece semptomatik ve geçici bir rahatlama sağlar; kalıcı çözüm için ışık hassasiyetine neden olan temel hastalığın teşhis edilip tedavi edilmesi esastır.

Fotofobi tedavi edilmezse ne olur? Fotofobi bir hastalık değil, altta yatan bir sorunun belirtisi olduğu için tedavi edilmediğinde bu temel sorun ilerleyerek kalıcı görme hasarlarına yol açabilir. Örneğin kornea enfeksiyonu veya göz içi tansiyonu (glokom) kaynaklı bir hassasiyetin ihmal edilmesi, görme kaybı riskini artırırken hastanın günlük yaşam kalitesini de ciddi şekilde kısıtlar.

Gözde ışık hassasiyeti ve baş ağrısı neden birlikte görülür? Gözde ışık hassasiyeti ve baş ağrısının birlikte görülmesinin en yaygın sebebi migren ataklarıdır; ancak bu durum göz yorgunluğu veya şiddetli göz tansiyonu belirtisi de olabilir. Beyindeki görsel işlemleme merkezlerinin aşırı uyarılması hem ışık toleransını düşürür hem de ağrı duyusunu tetikleyerek bu iki semptomun eş zamanlı yaşanmasına neden olur.

Kontakt lens kullanımı ışık hassasiyetine yol açar mı? Hatalı kullanımı, hijyen sorunları veya göze uyumsuzluğu olan kontakt lensler, kornea yüzeyinde irritasyon yaratarak ışık hassasiyetine yol açabilir. Özellikle lens kullanımına bağlı gelişen kornea ödemi veya mikrobik enfeksiyonlar (keratit) şiddetli fotofobiye neden olabildiği için, bu tür durumlarda vakit kaybetmeden uzman bir oftalmoloğa başvurulmalıdır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için göz hekimine başvurulmalıdır. Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.

Kaynaklar

• Migrende fotofobi — narratif derleme (touchNEUROLOGY): https://touchneurology.com/headache-disorders/journal-articles/dim-the-lights-a-narrative-review-of-photophobia-in-migraine/
• Kuru göz ve fotofobi ilişkisi — PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5571866/
• Korneal çapraz bağlama (CXL) uzun dönem güvenlik ve etkinlik — PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10302271/